อ้างถึงพระพุทธเจ้าติสสะ ผู้เป็นพระพุทธเจ้าองค์ที่สิบเจ็ดในบรรดายี่สิบสี่พระองค์ก่อนพระโคตมะ

A reference to the Buddha Tissa, the seventeenth of the twenty-four Buddhas preceding Gotama.

พระพุทธเจ้าในอนาคตองค์ที่เก้าตามที่ระบุไว้ในคัมภีร์อนาคตวงศ์

The ninth of the future Buddhas listed in the Anāgatavaṃsa.

หนึ่งในสองอัครสาวกของพระพุทธเจ้าวิปัสสี เป็นบุตรของปุโรหิตหลวง ผู้ได้ฟังปฐมเทศนาของพระพุทธเจ้าพระองค์นั้น

One of the two chief disciples of the Buddha Vipassī, son of the royal chief priest, to whom that Buddha taught his first discourse.

หนึ่งในสองอัครสาวกของพระพุทธเจ้าทีปังกร

One of the two chief disciples of the Buddha Dīpaṅkara.

อัครสาวกรูปหนึ่งของพระพุทธเจ้ากัสสปะและเป็นน้องชายแท้ๆ ของพระองค์ ผู้บวชหลังได้ฟังว่าความ ‘เน่าเหม็น’ ที่แท้จริงอยู่ที่กิเลสในใจ มิใช่การกินเนื้อสัตว์

A leading disciple of the Buddha Kassapa and that Buddha’s own brother, who joined the Order after being taught that true ‘foulness’ lies in mental defilements rather than in eating meat.

พระภิกษุผู้ไปเกิดเป็นพรหมมีฤทธานุภาพมาก และไม่นานหลังจากนั้นพระมหาโมคคัลลานะได้ไปเยี่ยมเยียนสอบถามเกี่ยวกับชะตากรรมของเทวดาและพรหมที่รับรองว่าจะหลุดพ้น

A monk reborn as a Brahmā of great psychic power, visited soon after his rebirth by Mahā-Moggallāna and questioned about the fate of devas and Brahmas assured of salvation.

สหายของพระเมตเตยยะผู้ลาสิกขาชั่วคราวหลังพี่ชายเสียชีวิต แต่พระเมตเตยยะพากลับมา ได้ฟังพระพุทธเจ้าตรัสสอนติสสเมตเตยยสูตรและบรรลุอรหัตผล

A friend of the monk Metteyya who briefly returned to lay life after his brother’s death but, brought back by Metteyya, was taught the Tissametteyya Sutta by the Buddha and attained Arahantship.

ชื่อเดิมของพระภิกษุที่รู้จักกันในนามตระกูลว่าเมตเตยยะ ผู้เป็นสหายของติสสะ (7)

The personal name of the monk known by his clan name Metteyya, friend of Tissa (7).

พระเถระแห่งสาวัตถี ผู้ที่น้องสาวนำผ้าหยาบไปทอเป็นจีวรเนื้อดีถวาย แต่ท่านสิ้นชีวิตในคืนที่ทอเสร็จและไปเกิดเป็นเหาในผ้านั้น ทำให้พระพุทธเจ้าทรงเลื่อนการแบ่งจีวรออกไปเจ็ดวันด้วยความกรุณา

An elder of Sāvatthi who, after his sister had a coarse gift of cloth spun into a fine robe for him, died the very night it was finished and was reborn as a louse in the robe until the Buddha had its division delayed for seven days out of compassion.

พระภิกษุผู้ไม่ตื่นตระหนกเหมือนเพื่อนพรหมจรรย์เมื่อได้ยินว่าพระพุทธเจ้าจะปรินิพพานในไม่ช้า แต่ตั้งใจสงบนิ่งจะบรรลุอรหัตผลก่อน ความตั้งใจนี้แม้เข้าใจผิดว่าเฉยเมยในตอนแรกก็ได้รับคำชมจากพระพุทธเจ้า

A monk who, unlike his excited fellows on hearing the Buddha would soon die, remained calmly resolved to attain Arahantship first, a determination the Buddha praised though it was initially mistaken for indifference.

พระอรหันต์จากตระกูลพราหมณ์ในราชคฤห์ ผู้เคยสอนพระเวทแก่ศิษย์ห้าร้อยคน แต่ประทับใจในพระพุทธสิริจนออกบวชและบรรลุอรหัตผล

An Arahant of a brahmin family in Rājagaha who, having taught the Vedas to five hundred pupils, was so struck by the Buddha’s majesty that he joined the Order and attained Arahantship.

พระราชาแห่งโรรุวะและพันธมิตรที่ไม่เคยพบหน้าของพระเจ้าพิมพิสาร ผู้ซาบซึ้งในภาพวาดพุทธประวัติและจารึกปฏิจจสมุปบาทที่พิมพิสารส่งมาให้ จนสละราชบัลลังก์ออกบวชและบรรลุอรหัตผล

A king of Roruva and unseen ally of Bimbisāra who, deeply moved by a painted depiction of the Buddha’s life and an inscription of the Law of Dependent Origination sent by Bimbisāra, renounced his throne to become a monk and attain Arahantship.

พระอรหันต์ บุตรของพระปิตุจฉาของพระพุทธเจ้าคืออมิตา ผู้เอาชนะความหยิ่งผยอง ฉุนเฉียว และเกียจคร้านในระยะแรกของการบวช หลังพระพุทธเจ้าทรงปลุกท่านจากการหลับใหลด้วยพระองค์เองและตรัสสอนติสสสูตร

An Arahant, son of the Buddha’s paternal aunt Amitā, who overcame his early pride, irritability, and laziness in the Order after the Buddha personally roused him from a nap and taught him the Tissa Sutta.

สามเณรบุตรของนายประตู ผู้บวชร่วมกับช่างไม้กลุ่มหนึ่งและมักบ่นเรื่องเครื่องบริขารพร้อมทั้งอวดว่าตระกูลตนร่ำรวย ซึ่งพระพุทธเจ้าทรงชี้ว่านิสัยนี้มีมาแต่ชาติก่อนดังในกฏาหกชาดก

A novice, son of a gatekeeper, who joined the Order with some carpenters and constantly complained of offerings while boasting of his supposedly wealthy family, a trait the Buddha traced to a similar past life told in the Kaṭāhaka Jātaka.

พระภิกษุที่รู้จักในนามโกสัมพีวาสีติสสะ ผู้บังเอิญทำให้สามเณรน้อยตาบอดด้วยพัด ท่านสำนึกผิดยิ่งนัก แต่สามเณรซึ่งบรรลุอรหัตผลแล้วบอกว่าไม่มีอะไรต้องให้อภัย และติสสะเองก็บรรลุอรหัตผลเมื่อฟังพระพุทธเจ้าตรัสสอนเรื่องนี้

A monk known as Kosambivāsī Tissa who accidentally blinded his young novice with a fan; deeply remorseful, he was told by the boy, already an Arahant, that there was nothing to forgive, and Tissa himself attained Arahantship on hearing the Buddha’s teaching on the matter.

พระภิกษุที่รู้จักในนามอสุภกัมมิกติสสะ ซึ่งอรรถกถายกให้เป็นตัวอย่างของกัลยาณมิตร ที่การคบหาช่วยส่งเสริมการเจริญอสุภกรรมฐานเพื่อขจัดราคะ

A monk known as Asubhakammika-Tissa, cited in the commentaries as an exemplary good friend whose company aids the meditation on bodily repulsiveness in overcoming lust.

นักคัดลายมือผู้เชี่ยวชาญที่แม้ตายไปแล้วก็ยังเป็นที่จดจำด้วยฝีมือการเขียนอันงดงาม

A master calligrapher remembered even after his death for his fine writing.

หนึ่งในผู้อุปถัมภ์ฝ่ายฆราวาสหลักของพระพุทธเจ้าปทุมุตตระ

One of the chief lay patrons of the Buddha Padumuttara.

พระภิกษุที่รู้จักในนามอารัทธวิปัสสกติสสะ ผู้เจริญวิปัสสนาและบรรลุอรหัตผลหลังได้ยินเพลงของนางทาสีเรื่องความตาย ขณะเฝ้าดูดอกบัวบานยามอรุณรุ่ง จนสะดุดใจในสัจธรรมแห่งอนิจจัง

A monk known as Āraddhavipassaka-Tissa who developed insight and attained Arahantship after a slave-girl’s song about mortality, heard just as he watched a lotus open at sunrise, struck him with the truth of impermanence.

อาของปัณฑุกาภยะ ผู้ปกครองราชอาณาจักรศรีลังกาแทนหลังพี่ชายอภยะสละราชสมบัติ และในที่สุดถูกปัณฑุกาภยะปลงพระชนม์

An uncle of Paṇḍukābhaya who administered the Sri Lankan kingdom after his elder brother Abhaya relinquished the government, and was eventually killed by Paṇḍukābhaya.

พระราชาแห่งกัลยาณีและพระบิดาของวิหารเทวี ผู้สงสัยว่าพระอรหันต์ผู้บริสุทธิ์มีชู้กับพระมเหสีจึงสั่งประหาร เป็นเหตุให้ทะเลท่วมแผ่นดินจนต้องส่งพระธิดาลอยเรือทองลงทะเลเพื่อระงับภัย

A king of Kalyāṇi and father of Vihāradevī who, suspecting an innocent Arahant of an affair involving his queen, had him executed, provoking the sea to flood the land until the king’s own daughter was sent out in a golden boat to appease it.

เสนาบดีผู้ภักดีต่อทุฏฐคามณีระหว่างที่ทรงหนีจากสัทธาติสสะ ได้ถวายอาหารส่วนตัวแด่พระราชา ซึ่งต่อมาพระราชาทรงนำไปถวายแด่พระภิกษุอีกทอดหนึ่ง

A minister who remained loyal to Duṭṭhagāmaṇī during his flight from Saddhā Tissa, giving him his own food, which was in turn offered to a monk.

พระเถระแห่งปิยังคุทีปะ ผู้รับภัตตาหารที่ทุฏฐคามณีถวายขณะทรงหนีจากพระอนุชา

A thera of Piyaṅgudīpa who accepted the meal offered by Duṭṭhagāmaṇī while the king was fleeing from his brother.

ชายหนุ่มพราหมณ์แห่งโรหณะผู้ก่อกบฏต่อพระเจ้าวัฏฏคามณี แต่กลับถูกชักชวนให้ไปสู้กับพวกทมิฬที่รุกราน และพ่ายแพ้แก่พวกเขา

A brahmin youth of Rohaṇa who rose against King Vaṭṭagāmaṇī, was urged instead to fight the invading Damiḷā, and was defeated by them.

พระภิกษุผู้คงแก่เรียนแห่งหัมพุคัลลกะ ผู้ช่วยไกล่เกลี่ยระหว่างพระเจ้าวัฏฏคามณีกับเหล่าเสนาบดีที่ไม่พอใจ และภายหลังได้รับวัดหลายแห่งที่พวกเขาสร้างถวาย

A learned monk of Hambugallaka who helped reconcile King Vaṭṭagāmaṇī with his discontented ministers and was later given several monasteries built by them.

เสนาบดีของพระเจ้าวัฏฏคามณี ผู้สร้างวัดอุตตรติสสาราม

A minister of King Vaṭṭagāmaṇī who built the Uttaratissārāma monastery.

โอรสของมหาจุฬะและพระราชาแห่งศรีลังกา ผู้ถูกพระมเหสีคือพระนางอนุฬาวางยาพิษปลงพระชนม์

A son of Mahācūḷa and king of Sri Lanka, poisoned by his own wife, Queen Anulā.

ชู้รักของพระนางอนุฬาผู้เดิมเป็นคนแบกฟืน ขึ้นครองราชย์ช่วงสั้นๆ สร้างสระอาบน้ำแห่งหนึ่ง และในที่สุดก็ถูกพระนางวางยาพิษเช่นกัน

A paramour of Queen Anulā, originally a wood-carrier, who reigned briefly, built a bathing reservoir, and was likewise poisoned by her.

พระภิกษุแห่งทักขิณาราม ผู้ที่พระเจ้ามหาเสนะทรงสร้างวัดเชตวันถวาย

A monk of the Dakkhiṇārāma for whom King Mahāsena built the Jetavana monastery.

โอรสองค์เล็กของพระเจ้ามหาทาฐิกมหานาค ผู้รู้จักกันในนามกนิรชานุติสสะ และเป็นพระอนุชาของพระเจ้าอามัณฑคามณีอภัย

A younger son of King Mahādāṭhika-Mahānāga, known as Kanirajānu Tissa, and brother of King Āmaṇḍagāmaṇī-Abhaya.

หลานชายของพระเจ้าขัลลาฏนาคะผู้ร่วมกับพี่น้องวางแผนปลงพระชนม์กษัตริย์ แต่เมื่อแผนล้มเหลวก็ฆ่าตัวตาย

A nephew of King Khallātanāga who, together with his brothers, conspired to kill the king and, when the plot failed, committed suicide.

ช่างตีเหล็กและอดีตชาติของสาลิยะ ผู้ถวายเนื้อหมูป่าเป็นทานซึ่งพระเถระผู้มีชื่อเสียงแปดรูปปรากฏกายมารับด้วยปาฏิหาริย์

A blacksmith and a former incarnation of Sāliya, whose gift of boar’s meat as alms was miraculously accepted by eight named elders who appeared to receive it.

พระภิกษุแห่งโลณคีรี ผู้ที่บาตรข้าวมธุปายาสของท่านเลี้ยงพระธุดงค์ผู้หิวโหยห้าสิบรูปได้อย่างอัศจรรย์หลังเริ่มปฏิบัติหลักธรรมหกประการแห่งความปรองดอง และภายหลังได้รับผ้าคลุมล้ำค่าสองผืนในงานเทศกาลแม้พระราชาจะพยายามขัดขวาง

A monk of Lonagiri whose bowl of milk-rice miraculously fed fifty hungry pilgrim monks after he began practising the Six Principles of Cordiality, and who later obtained two coveted shawls at a festival despite the king’s attempt to prevent it.

รู้จักในนามกุฏุมพิยบุตรติสสะ พระเถระผู้สละทรัพย์มหาศาลไปใช้ชีวิตในป่า และเมื่อนักเลงที่พี่สะใภ้จ้างมาจะฆ่าท่าน ท่านหักขาตนเองเพื่อพิสูจน์ว่าจะไม่หนี และบรรลุอรหัตผลในคืนนั้นด้วยการอดทนต่อความเจ็บปวด

Known as Kuṭumbiyaputta-Tissa, a thera who renounced vast wealth for forest life and, when hired ruffians came to kill him at his sister-in-law’s bidding, broke his own thigh bone to prove he would not flee, attaining Arahantship overnight through his endurance of the pain.

พระเถระแห่งสาเกต ผู้เคยปฏิเสธการตอบคำถามด้วยเหตุผลว่าไม่มีเวลา จนถูกท้าทายด้วยคำว่า ‘ท่านมีเวลาจะตายหรือ’ ทำให้ละอายใจและตั้งใจสอนพระภิกษุทุกระดับด้วยความเพียรอย่างยิ่งตลอดพรรษาหนึ่ง

A thera of Sāketa who, shamed by the challenge ‘can you find time to die?’ after refusing to answer questions for lack of time, went on to teach monks of every level with great fervour during a rains retreat.

พระภิกษุแห่งโกฏปัพพตะ

A monk of Koṭapabbata.

ผู้เป็นที่ปรึกษาไว้วางใจของพระราชา ปรากฏในอรรถกถากัณหชาดก ผู้โกรธจัดจนสังหารภรรยาและบริวารทั้งหมดก่อนที่ในที่สุดจะฆ่าตัวตาย

A king’s confidant mentioned in the scholiast to the Kaṇha Jātaka, who in a fit of rage killed his wife and his entire retinue before finally killing himself.

สามเณรแห่งปัญจัคคลเลณะ ผู้สูญเสียฤทธิ์เหาะเหินเวหาไปหลังหลงใหลเสียงร้องเพลงของธิดาช่างตีเหล็กที่เพิ่งอาบน้ำเสร็จ

A novice of Pañcaggalalena who lost his power of flight through the air after being captivated by the singing of a blacksmith’s daughter emerging from her bath.

สามเณรแห่งติสสมหาวิหาร ผู้ทุกข์ใจกับความเบื่อหน่ายในชีวิตสมณะ จึงลงมือขุดถ้ำที่จิตตลบรรพตด้วยความพยายามอย่างยิ่ง บรรลุอรหัตผลในคืนนั้นและมรณภาพในวันรุ่งขึ้น ภายหลังมีการสร้างสถูปประดิษฐานอัฐิของท่าน

A novice of the Tissa-Mahāvihāra who, distressed by his distaste for monastic life, built himself a cave at Cittalapabbata with great effort, attained Arahantship there in the night, and died the following day; a stupa was later raised over his relics.

มหาดเล็กของพระเจ้าสัทธาติสสะ ผู้ถูกทดสอบด้วยการขู่ประหารชีวิตแต่ปฏิเสธที่จะฆ่านกกระทาถวายโต๊ะเสวย จนเป็นที่พอพระทัยในความซื่อสัตย์ของตน ก่อนจะไปหานกกระทาที่ตายแล้วจากนายพรานมาถวายแทน

An attendant of King Saddhā Tissa who, tested by a threat of execution, refused to kill pheasants for the royal table, satisfying the king of his integrity before obtaining already-dead birds from a fowler instead.

สามเณรแห่งวัดติสสะในมหาคามะ ผู้มีเรื่องราวเกี่ยวข้องกับกุณฑลา

A novice of the Tissa monastery in Mahāgāma, connected with the story of Kuṇḍalā.

สามเณรผู้เมื่อสิ้นชีวิตแล้วไปเกิดเป็นรุกขเทวดาใกล้นาคมหาวิหาร

A novice who, after death, became a tree-deity near the Nāgamahāvihāra.

พระภิกษุผู้เมื่อภรรยาของพี่ชายส่งคนมาฆ่า ได้หักขาตนเองเพื่อพิสูจน์ว่าจะไม่หนี และเมื่อได้รับการผ่อนผันหนึ่งคืนก็บรรลุอรหัตผล

A monk who, when his brother’s wife sent men to kill him, broke his own thigh bones to prove he would not run away and, after being granted one night’s reprieve, attained Arahantship.

พระพุทธเจ้าองค์ที่สิบเจ็ดในบรรดายี่สิบสี่พระองค์ก่อนพระโคตมะ ประสูติที่เขมกะ ตรัสรู้ใต้ต้นอสนะ มีอัครสาวกคือพรหมเทวะและอุทัย

The seventeenth of the twenty-four Buddhas preceding Gotama, born in Khemaka, who attained Buddhahood under an asana tree and whose chief disciples were Brahmadeva and Udaya.

หนึ่งในบรรดาอัครสาวิกาของพระพุทธเจ้าโกณฑัญญะ

One of the chief female disciples of the Buddha Koṇḍañña.

ภิกษุณีอรหันต์จากตระกูลศากยะแห่งกบิลพัสดุ์ ผู้เคยเป็นสตรีในราชสำนักของพระโพธิสัตว์ ออกบวชพร้อมกับพระนางมหาปชาบดีโคตมี และบรรลุเป็นพระอรหันต์เมื่อได้ฟังคาถาที่พระพุทธเจ้าตรัสในลำแสงรัศมี

An Arahant nun of a Sakyan family of Kapilavatthu who, after serving as a lady of the Bodhisatta’s court, renounced the world with Mahāpajāpatī Gotamī and attained Arahantship on hearing a verse spoken by the Buddha in a ray of glory.

ภิกษุณีอรหันต์ผู้มีเรื่องราวคล้ายคลึงกับนางติสสาในลำดับก่อนหน้า

An Arahant nun whose story closely parallels that of the preceding Tissā.

อุบาสิกาที่ถูกจัดอยู่ในรายชื่อร่วมกับมารดาของนางคือติสสายมาตา ในกลุ่มสตรีผู้ศรัทธา

A female lay disciple listed, together with her mother Tissāyamātā, among a group of pious women devotees.

คู่แข่งของนางมัตตา เรื่องราวปรากฏภายใต้ชื่อมัตตา

A rival of Mattā, whose story is told under that name.

ภิกษุณีชาวลังกาผู้มีความเชี่ยวชาญในพระวินัย

A nun of Sri Lanka noted for her expertise in the Vinaya.

ธิดาของกิตตัคคโพธิผู้อภิเษกสมรสกับมหินทะพระอนุชาของพระเจ้าเสนะที่สอง และธิดาของนางก็มีนามว่าสังฆาเช่นกัน

A daughter of Kittaggabodhi who married Mahinda, brother of King Sena II, and whose own daughter was also named Saṅghā.

ธิดาของพระเจ้ากัสสปะที่สี่ ผู้เป็นพระมเหสีของพระเจ้าอุทัยที่สอง

A daughter of King Kassapa IV who became queen of Udaya II.

ธิดาของบุรุษผู้ต่อมาได้เป็นพระเจ้ากัสสปะที่ห้า และเป็นพระมเหสีของพระเจ้ากัสสปะที่สี่

A daughter of the man who became Kassapa V and wife of King Kassapa IV.

ภรรยาของมุณฑคุตตะ ผู้ปรารถนาจะทำบุญจึงขายบุตรของตนเพื่อซื้อวัวตัวหนึ่ง ซึ่งเนยข้นอันอุดมของวัวนั้นก่อให้เกิดความอิจฉาแก่อำมาตย์คนหนึ่ง จนพระราชาทรงทราบความจริงจึงประทานรางวัลแก่สามีภรรยาคู่นี้และลงโทษอำมาตย์ผู้นั้น

The wife of Muṇḍagutta who, wishing to give alms, sold their son to buy a cow whose rich ghee provoked a minister’s jealousy, until the king, learning the truth, rewarded the couple and punished the minister.